FILOGOPOLIS

de stad waar het woord de weg wijst

Escher in het Paleis

Abstract denken, technisch vernuft en een ongrijpbare fantasiewereld: dit alles komt samen in het wereldberoemde werk van de Nederlandse graficus M.C. Escher. Wat zou de ideale omgeving zijn om zijn prenten in te exposeren? Waarschijnlijk wel in het binnenste van onze besloten en onwerkelijke droomwereld, maar het koninklijke Haagse Paleis Lange Voorhout waar je ze sinds 2002 kunt bezichtigen komt, met zijn kamers waardoor je in alle richtingen kunt dwalen en vooral door de hoge hal met omhoogdraaiende trap, aardig in de buurt. In het museum hangen de zalen vol met het werk van Escher, er wordt een diavoorstelling gegeven, een speciale kamer die je kunt betreden en ervaren hoe hij goochelt met perspectief en maten en er zijn computers om zelf actief met tekenwerk aan de slag te gaan. Voor iedereen is er wel wat fascinerends te vinden, alsof je je ogen bij de prenten alleen al niet uit kijkt. Er wordt een onuitsprekelijk visueel spel met jou als kijker gespeeld, en juist daarom moet het voor de kunstkenners die zich eraan gewaagd hebben, een enorme uitdaging zijn geweest om de audiotour voor visueel gehandicapten die er aanwezig is, in elkaar te steken. Op deze pagina praat ik naar aanleiding van een bezoek aan Escher in het Paleis verder over het werk van de grafisch kunstenaar in het algemeen, terwijl ik onder Met Daisy door Escher in het Paleis specifiek zal ingaan op de audiotour.

Vissen die in vogels overlopen, mannen die op de muren van een massief kasteel eeuwig gedoemd zijn omhoog te gaan op de trap die maar blijft stijgen, twee uit het papier ontschoten driedimensionale handen die elkaars nog tweedimensionale manchetten tekenen...: het zijn bekende beelden, en in de jaren '60/'70 zelfs onderhevig aan een extreme populariteit. Je in de maling nemen met perspectief en andere visuele verwachtingspatronen; dat was Eschers specialiteit. Hij kon beelden creëren die je aandacht naar een van de punten ervan weet te lokken, waarna je ogen over het hele oppervlak gaan glijden en je de onmogelijkheden erin ontwaart - hoe kán het zo zijn zoals ik het zie, vraag je je dan af. Hoe de man, een extreme perfectionist in elk geval, de tegendraadsheid, de onlogica, de verrassingseffecten en noem maar op op papier heeft weten te toveren, blijft voor ons dan weer nog een ander mysterie.

Een visuele verwondering laten de prenten die het beroemdst zijn, stuk voor stuk bij je achter. Of het nu om geleidelijke metamorfosen van figuren gaat of een onvatbaar bouwsel. Eschers realistischere werken, waarvan hij er veel in Italië tekende, staan echter veel minder op de voorgrond bij het grote publiek. De kustlijn, de zee, eenvoudige maar smaakvolle dorpen, architectuur, vergezichten; Escher had er een scherp oog voor. Realistisch, met een griezelige geloofwaardigheid haast, is ook de Hand met bol, die Eschers hoofd en achterliggende werkkamer weerspiegelt, eveneens getekend in deze (vroege) periode, die wel wat meer bekendheid geniet.

Wat spreekt me zo aan in het werk van Escher, en waarom? Hoewel alle prenten van Escher, realistisch of abstract, me verwonderend achterlaten, heb ik toch een speciale voorkeur voor de tekeningen van mysterieuze gebouwen waarin je over onmogelijke trappen, door verwarrende ruimten en onder strakke zuilen kunt dwalen. Ze zijn met een precisie getekend alsof ze tastbaar zijn, tegelijk hebben ze een architectuur, sober en raadselachtig tegelijk, zoals hij alleen in droomwerelden zou kunnen voorkomen.

Op de prent Relativiteit bijvoorbeeld, sta je midden in een groot gebouw met dikke muren en vele, robuste trappen. Waar leiden al die gangen, deuren en zuilengalerijen naartoe? Eeuwig zou je er in kunnen ronddolen, maar opgesloten zit je niet. Er zijn enkele ruime openingen waardoor je de frisse buitenlucht in kunt stappen, daar waar je bomen en een terras kunt ontwaren. Een ontsnapping uit het labyrintische gebouw, naar de luchtige open buitenwereld? Onmogelijk, er blijkt hier geen logische en objectieve buitenwereld te bestaan; het kunnen alleen maar droomfragmenten zijn.
Tot welke sekte behoren de mensen die, vermoedelijk, in de verblijven wonen onder de charmante tempel van Belvedere? Waartoe leidt het ritueel dat ze beoefenen door elke dag de onwerkelijke ladder naar het hoogste platform van het bouwsel te beklimmen?

Tijdens de audiotour die speciaal voor blinden ontworpen was, kregen we bij deze prent, Andere wereld, naast een beschrijving een muziekfragment te horen: een fijn, fragiel melodietje dat bij mij associaties opriep met koude, onmenselijkheid en leegte. Ik vond het, als ziende, een mooi passend achtergrondgeluid bij dit beeld. Warmere klanken passen ook niet bij Escher, die, hoe lokkend hij ook is, altijd iets afstandelijks houdt. Wat muziek over de prenten uit kan leggen is weer een andere kwestie, waar ik op deze pagina niet verder op in zal gaan, maar kalme klanken, die ik me voorstel door één enkele stem of instrument, of in elk geval weinig verschillende, uitgevoerd, en die tegelijkertijd best complex mogen zijn, zouden op een originele manier in museumzalen wel een extra dimensie kunnen geven aan Eschers werk. Op hun beurt zouden Eschers prenten weer als illustratie kunnen dienen bij literatuur. Ik hoefde niet lang naar de tekeningen te kijken, of ze riepen bij mij als in een flits een associatie op met Jorge Luis Borges, die evenals Escher door zijn eigen, binnenste raadselachtig labyrintische gedachtewereld ronddwaalt en deze uit. Ook Borges heeft het over de werkelijkheid zoals Escher de vaardigheid heeft om realistisch te tekenen, maar tegelijk lijkt die werkelijkheid bij hen allebei nergens anders dan in hun hoofd te bestaan. Maar we kunnen ook dichterbij huis blijven: op de kaft van Mulisch' De ontdekking van de hemel zou een Escherprent niet misstaan. De beelden die nooit eindigende doorgangen en trappen tonen, die naar een eeuwig dwalende bezoeker lijken te snakken, zouden zó uit de droom van de hoofdpersoon kunnen komen, waarin hij zich terug mag trekken in een oneindig architectonisch complex.

Escher in het Paleis staat in verbinding met het Filogopolitan Museum.

Wandel terug naar de Agora, het centrale plein van FILOGOPOLIS.

Lees het laatste nieuws in onze stadskrant, de Logos.

Vraag de weg in het Tourist Office.

Weg extra muros (link naar gerelateerde website):
De officiële website van Escher in het Paleis