Twee alternatieve geschiedenissen van Franco Ferrucci en Julian Barnes
De Italiaan Franco Ferrucci en de Brit Julian Barnes publiceerden beiden, respectievelijk in 1986 en in 1989, een eigenzinnige versie van de wereldgeschiedenis. De een openbaart die geschiedenis vanuit het gezichtspunt van God, de ander – kan het contrast nog groter? – vertrekt vanuit het perspectief van een houtwurm.
Zowel Ferrucci’s De schepping (Il mondo creato) als Barnes’ Een geschiedenis van de wereld in 10½ hoofdstuk (A history of the world in 10½ chapters) kun je scharen onder het etiket van de ‘ideeënroman’. Een ietwat vage term weliswaar, maar wat ik er onder zou willen verstaan is een roman waarvan je de filosofische lading, meestal ook het gedachte-experimentgehalte, meer bijblijft dan de andere aspecten van het boek. Romans dus waarin de stijl, of bijvoorbeeld de levensechtheid van de personages, doorgaans ondergeschoven kindjes blijven. Als meesters van de ideeënroman keren vaak, en niet onterecht, de namen terug van Jorge Luis Borges en Italo Calvino.
De twee ideeënromans waar we hier mee van doen hebben schotelen ons zoals gezegd twee alternatieve wereldkronieken voor. Daar zijn er al verschillende van geschreven, en vaak nemen die de vraag ‘hoe anders zou onze geschiedenis (hebben) kunnen verlopen?’ onder handen. Denk maar aan de dystopische voorspellingen in Aldous Huxleys Brave new world of George Orwells 1984. Of aan Philip Roths The plot against America, waarin je leest wat er had kunnen gebeuren als de VS met Hitler sympathiseerden, of aan nog zo’n wat-als-verhaal, waarin ditmaal wordt beschreven hoe de wereld er had uitgezien indien de geallieerden de tweede wereldoorlog niet gewonnen maar verloren hadden, Philip K. Dicks The man in the high castle.
Maar het is geen alternatief verloop van historische gebeurtenissen die Barnes’ Een geschiedenis van de wereld en Ferrucci’s De schepping in scène zetten. Veeleer veranderen ze het beeld dat we van onze geschiedenis hebben door er vanuit een ander oogpunt naar te kijken. Iets dergelijks doet ook Peter Ackroyd in The plato papers, waarin een zekere Plato in het jaar 3705 zijn uitleg over de vroegere tijdperken geeft. En in ons geval is dus in De schepping God aan het woord, en in Een geschiedenis van de wereld een houtwurm.
Wat een verschillende romans leveren die twee totaal andere gezichtspunten op. De schepping (overigens vertaald door Leonard Nolens), die in het Nederlands de veelzeggende ondertitel Autobiografie van God draagt, geeft een totaaloverzicht van de eerste scheppingsdag tot de twintigste eeuw.
We volgen de schepping van de aarde, van planten en dieren tot de mensen aan toe, en we zien wat die mensen allemaal aanrichten. Het gaat Gods pet te boven, zijn schepping glipt onder zijn vingers vandaan en gaat zijn eigen weg. De mensen – echte stijfkoppen, soms – houden er meestal ook een godsbeeld op na dat boven alles gebaseerd is op hun eigen verzinsels, en niet op wat God – zoals hierin naar voren komt – echt is.
Door de geschiedenis heen ontmoet Ferrucci’s God een stoet aan intrigerende mensen. Van Mozes tot Dante (‘Al wat hij in mij had gezien, werd verdraaid door de manier waarop hij het vertelde, en verdween als sneeuw voor de zon, werd als de inkt van een geschrift uitgewist door de tijd.’), van Augustinus tot Einstein.
Alle gesprekken met hen, of spirituele uitwisselingen zo je wil, zijn ingebed in een chronologische historische vertelling die voor ons herkenbaar is als de wereldgeschiedenis, maar die haar wel vanuit een vernieuwende kant belicht. Daardoor komen verrassende verbanden tussen allerlei levensvisies en filosofische ideeën naar boven drijven (zoals tussen die van Heraclitus en Boeddha), die soms zelfs je wereldbeeld een ogenblik even helemaal op z’n kop zetten.
Zo groot als de denkbeelden zijn die Ferrucci onder handen neemt, zo onbeduidend ogen de hoofdrolspelers die de wereldgeschiedenis van Barnes bevolken. Met het relaas van de houtwurm opent het boek. Het kleine diertje vertelt dat zijn soort de zondvloed eigenlijk niet had mogen overleven, en dat zijn soort enkel nog bestaat doordat hij als verstekeling aan boord van de Ark van Noach is gegaan.
Terwijl De schepping een chronologische historische lijn volgt, en zo de hele wereldgeschiedenis als een coherent geheel aaneensmeedt, toont Barnes ons enkel losse fragmenten. Hij opent dus weliswaar met het avontuur van de houtwurm op de Ark van Noach, maar in de 9½ hoofdstukken die volgen laat hij ons van het ene tijdperk naar het andere, van de ene hoofdpersoon naar de andere, en van de ene plaats naar de andere springen.
Ook het karakter van de hoofdstukken loopt sterk uiteen. Het ene moment lezen we een (uitermate boeiende) essayistische passage over een schipbreuk even buiten de westkust van Afrika aan het begin van de negentiende eeuw, en het schilderij Het vlot van de Medusa van Géricault dat daarop is gebaseerd, het andere moment lezen we een reisverslag van twee dames die zich naar de berg Ararat, in het huidige Turkije, begaven. In dat geswitch tussen historische momenten en geografische plekken doet dit boek overigens wel denken aan W.G. Sebalds De ringen van Saturnus of David Mitchells Wolkenatlas.
Wat, ondanks de verschillen tussen hun romans, zowel Julian Barnes als Franco Ferrucci doet is het leggen van opzienbarende verbanden. Alleen in Barnes’ Een geschiedenis van de wereld bevinden die zich op een wel heel ander niveau. De verbanden zitten hem daar juist in de kleine dingen, in houtwurmen die overal onverwachts terug opduiken, en in mythes die zich plotseling ook in de werkelijkheid afspelen, of in geschiedenissen die zich gaan herhalen (dit alles roept associaties op met een andere roman van Peter Ackroyd, Hawksmoor).
Hoewel Een geschiedenis van de wereld wat luchtiger van toon is dan De schepping (je kunt ook moeilijk in zwaarbeladen taal over houtwurmen spreken) bieden beide romans op geheel eigen wijze een ironische blik op onze geschiedenis. ‘Bekijk het verleden eens van een andere kant,’ lijken ze in samenspraak te zeggen, ‘en je zult zien dat iedereen er een even wonderlijke versie van in pacht heeft.’
Geschreven door: Karlijn
Reageren op besproken boeken? Dat kan via de Bibliobus
Je bevindt je nu in een van de leeszalen van de Bibliotheek die gevestigd is op het Literaplein.
Wandel terug naar de Agora, het centrale plein van FILOGOPOLIS.
Lees het laatste nieuws in onze stadskrant, de Logos.
Vraag de weg in het Tourist Office.
Copyright © FILOGOPOLIS