FILOGOPOLIS

Piet: Het wetenschappelijke denken en allerlei vervlakkende, democratiserende tendensen hebben het geloof in de mythe aangetast, en op die manier komt tevens de genese van het alles rechtvaardigende genie in gevaar. Wat kunnen we nu nog leren van deze kritiek van Nietzsche op de democratie?

Philippe Lepers: Die kritiek blijft zeker relevant, vooral omdat die veel verdergaat dan het louter politieke. Maar laten het even anders stellen. Het christendom verkondigt dat alle mensen gelijkwaardig zijn, terwijl Nietzsche juist beweert dat er hogere en lagere mensen bestaan, en dus een heel hiërarchisch gestructureerd mensbeeld propageert. Welnu, voor beide standpunten valt heel wat te zeggen, maar tegelijk begaan ze allebei een cruciale vergissing. Als het christendom de universele gelijkheid uitdraagt, kunnen we die boodschap wel aanvechten maar dan verliezen we, zoals Nietzsche, uit het oog dat het een fundamentele waarde van ieder mens betreft, onafhankelijk van wie die persoon ook is. Als je bijvoorbeeld ziet dat iemand dreigt te verdrinken, dan zal je je niet eerst afvragen hoe waardevol die drenkeling als mens is. Nee, je springt gewoon in het water. Het is die ervaring die Levinas ook "het appel van de ander" noemt: de achtergrond, het geboorteland, de sociale status enz. van die ander zijn dan van geen enkel belang, en in die zin heeft ieder mens een onvervangbare en onbetwistbare waarde.
Anderzijds kan je ook de vraag stellen: wie is die persoon? Hoe is zijn persoonlijkheid? Wat heeft hij allemaal gepresteerd in zijn leven? En dan moet je wel constateren dat Nietzsche, in tegenstelling tot de christelijke leer, het hier wel bij het rechte eind had: sommigen staan nu eenmaal hoger dan anderen. Bepaalde mensen hebben prachtige dingen gerealiseerd, hebben ongelofelijk veel talent, om het even op welk gebied; kortom, ze steken torenhoog boven de rest uit. De laatste tijd hoor je bijvoorbeeld vaak stemmen opgaan voor een verdere democratisering van de cultuur. De drempel kan nooit laag genoeg zijn. Als je dit vanuit Nietzscheaans perspectief bekijkt, moet je wel tot de slotsom komen dat zoiets absurd is. Aan praktische factoren zal het niet liggen, daar culturele evenementen vandaag de dag haast voor iedereen toegankelijk en betaalbaar zijn. 'Drempelverlaging' betekent hier dus de cultuur zichzelf moet verlagen: dat kunst verstaanbaarder wordt, dat het allemaal gemakkelijker en minder extravagant dient te worden. Hierdoor zal de cultuur aan waarde inboeten, en daar heeft Nietzsche ons op gewezen. Ja, op dit punt kunnen we nog een heleboel van hem leren.