De esthetische rechtvaardiging van het leven: het genie en zijn kunst - Interview met Philippe Lepers
Piet: Toch kunnen we troost vinden voor al het lijden, en wel in de kunst, waardoor Nietzsche kan stellen dat het leven slechts esthetisch te rechtvaardigen valt. In Die Geburt der Tragödie betoogt hij dat de Griekse cultuur er volledig op gericht was de maker van grootse kunstwerken, het genie, te doen ontkiemen en daarom waarschijnlijk de meest hoogstaande beschaving uit de geschiedenis moet zijn geweest. In het licht van de genese van het genie krijgt zelfs de slavernij, en dus de systematische onderwerping van duizenden mensen, zin. Waarin schuilt precies die troostende, alles rechtvaardigende kracht die van de Apollinische schepping, de kunst, uitgaat? Een kunstwerk is toch net zo goed een efemere voorstelling?
Philippe Lepers: In de eerste plaats wil Nietzsche aantonen dat er een relatie bestaat tussen, aan de ene kant, de genieën en hun grote kunst en, aan de andere kant, de rest van de werkelijkheid. Als die los van elkaar zouden staan, was die rechtvaardiging het leven uiteraard onmogelijk geweest. (Je zou hierin ook een kritiek op het christendom kunnen bespeuren: als het bestaan zijn zin moet ontlenen aan datgene wat erna komt, na de dood, dan is dat geen rechtvaardiging van het leven. Want je zou de vraag kunnen stellen: waarom kunnen we niet onmiddellijk in het paradijs worden toegelaten?)
De moeilijkheid bij Nietzsche blijft dan hoe kan hij de waarde van de kunst bepalen die blijkbaar zo allesoverheersend is dat het hele bestaan erdoor gerechtvaardigd kan worden? Wel, eigenlijk rept Nietzsche daar met geen woord over. Voor hem staaat dat gewoon buiten kijf. Als we naar een mooi schilderij kijken of naar muziek luisteren die we fantastisch vinden, dan is het waarschijnlijk ook verkeerd je af te vragen waarom je daarvan geniet. De vraag "waarom" impliceert een soort van instrumentele logica waarbinnen die mooie muziek weer een bepaald doel moet dienen, en dan kun je op die manier oneindig blijven doorgaan. Nee, voor Nietzsche is de kunst het absolute eindpunt. Ook bij Kant tref je al de gedachte aan dat het onjuist is een esthetisch waardeoordeel te willen baseren op objectieve criteria. Of heel simplistisch gesteld luidt Nietzsches esthetica: gelukkig levert het zinloze gedoe dat het leven is, af en toe toevallig zoiets geweldigs op - grootse individuen en magistrale kunstwerken -, want daardoor krijgt alles plots wel zin.
Piet: Nietzsche rekent niet alleen af met God, maar ook met de christelijke moraal die de mens slechts met schuldbesef overstelpt. Anderzijds lijkt Nietzsches genie - vooral in de Unzeitgemässe Betrachtungen treedt diens persoonlijkheid op de voorgrond - geenszins amoreel te zijn: zijn de deugden van het genie - zoals zelfverloochening, onthechting etc. - niet verwant met het vroeg-christelijke denken?
Philippe Lepers: Vooral in zijn eerste werk, Die Geburt der Tragödie, gaat Nietzsche fel tekeer tegen het christendom, terwijl hij in de daaropvolgende Oneigentijdse Beschouwingen allereerst afrekent met de moderniteit. Hoewel veel christenen in de voorbije eeuwen geprobeerd hebben hun geloof met de moderne waarden en het wetenschappelijke positivisme te verzoenen, bevat het oorspronkelijke christendom inderdaad antimoderne elementen, waardoor het nog geen bondgenoot van Nietzsche wordt, maar wel dezelfde vijand bekampt als hij. In deze periode verschijnt dan ook een aantal teksten, waarin Nietzsche zich waarderend over de vroeg-christelijke leer uitlaat. Er is dan ook op dat moment sprake van een aantal affiniteiten tussen zijn filosofie en dat vroege christendom, bijvoorbeeld een grondige afkeer van het lage egoïsme dat alleen gericht is op eigenbelang en kortzichtig genot. Maar dit betekent niet dat je deze gelijkenissen daarom kunt beschouwen als restanten Nietzsches christelijke achtergrond. Nee, hij vertrok vanuit een Grieks perspectief en, meer dan bepaalde overlappingen met de chrristelijke ethiek vallen er in zijn werk niet te ontdekken.
Dit is het vierde deel van het interview met Philippe Lepers. Je kunt terugkeren naar de inhoudsopgave voor een overzicht van de vijf blokken waarin het is opgedeeld.
Piet praat met Philippe Lepers op het parkbankje van Nietzsche in het Filosofiepark.
Wandel terug naar de Agora, het centrale plein van FILOGOPOLIS.
Lees het laatste nieuws in onze stadskrant, de Logos.
Vraag de weg in het Tourist Office.
Copyright © FILOGOPOLIS